Rebelya

Po odbiciu Toledo z rąk Saracenów w 1085 roku, któż został tam arcypasterzem?  Bernard, opat Sahagun zwanego hiszpańskim Cluny – Francuz. Oto za rycerzami z północy wydzierającymi niewiernym hiszpańską ziemię pędź po pędzi szła też inna zmiana. Już w latach sześćdziesiątych jedenastego stulecia papieski legat Hugo Albus o kluniackim rodowodzie energicznie o nią zabiegał. Nie chodziło tyko o przestrzeganie celibatu. Hiszpania miała być odwojowana dla rzymskiej liturgii. Bernard to przypieczętował.

Kilka toledańskich świątyń trwało jednak przy starym rycie, a na początku XVI wieku kardynał Jimenez de Cisneros opublikował księgi liturgiczne dokumentujące liturgię mozarabską. Znalazło się w nich miejsce również dla wybranych śpiewów, które zapisano w notacji precyzującej obok melodii również rytm. Niestety innych aspektów tego śpiewu (np. tempa, maniery wokalnej, ewentualnych ozdobników etc) nie uwzględniono – były zapewne oczywistością.

Muzykologom nie udało się odnaleźć nici łączącej melodie z Cantoral de Cisneros z c. 1502 roku z którymkolwiek ze znanych nam dwudziestu wczesnych rękopisów zawierających śpiewy liturgii mozarabskiej. A rękopisy te silnie działają na wyobraźnię, szczególnie te najstarsze.

Na dużym obrazku znajduje się fragment brewiarza-mszału z Toledo z IX wieku, do którego prawdopodobnie nieco później dopisano notację. Cóż za fantazyjny melizmat towarzyszy śpiewowi Alleluja w wierszu na samym dole – wygina się i pnie się po marginesie w górę karty jakby miał się nie skończyć. I choć nie umiemy tej melodii odczytać to czyż jej zapis nie przywodzi na myśl repertuaru saetas wykonywanego do dziś podczas Wielkiego Tygodnia choćby w Jeres przez kantorów flamenco?

Pozostałe obrazki pokazują notację z 1502 roku i fragment XIX-wiecznego podręcznika chorału z seminarium diecezji Vich, sufraganii Tarragony, na którego zakup nie starczyło mi dolarów…

P.S.: Rok 1995 dla mozarabskiego chorału, czy - jak kto woli – śpiewu, był w pewnym sensie przełomowy. Marcel Peres przełamał dotychczasowy monopol na rynku wykonań tej muzyki. A był on do tego czasu zdominowany przez manierę śpiewu między innymi benedyktyńskich mnichów z Silos  i wypromowaną na bestseller fonograficzny, co brzmiało tak:

http://www.youtube.com/watch?v=2ClpiLNTAJI&feature=player_embedded 

W wykonaniu Ensemble Organum ten sam śpiew zabrzmiał tak:

http://www.youtube.com/watch?v=0guT53naKxQ&feature=player_embedded 

Przypomnę tylko, że była to pierwsza płyta angażująca korsykańskich naturszczyków do repertuaru przekraczającego ich horyzont. Można się z Peresem estetycznie i w ogóle nie zgadzać, ale trzeba przyznać i to, że na tej właśnie płycie to on ukazuje swój kunszt wokalny. Jakże różny od kunsztu choćby jego kolegów z pierwszego składu Ensemble Organum – Dominika Vellarda, czy Beniamina Bagby.

Na koniec łyżka dziegciu dla mych braci transów zasłuchanych w Peresa – otóż przed którymś koncertem w Polsce wypowiedział się on w wywiadzie prasowym, że „odkrywanie wspólnych korzeni śpiewu liturgicznego może być krokiem milowym ekumenizmu”. OMG?!?

Słuchając śpiewu z Cantoral de Cisneros, zestawionego z zaśpiewami marokańskiego bractwa sufickiego Saama: http://www.youtube.com/watch?v=qAxJbqTCr3M&feature=player_embedded mam co do tego „kroku milowego” niejakie wątpliwości…

Czy Ty, Łaskawy Czytelniku, również???

Źródła:

David Hiley: Western Plainchant. 1993.

The musical notation of Latin liturgical chants. Solesmes 1991.

A tu piękne zdjęcia Mozarabskiego Antyfonarza: http://bibliodyssey.blogspot.com/2011/04/visigothic-antiphonal.html 

Tu też ładne zdjęcie: http://www.photographersdirect.com/buyers/stockphoto.asp?imageid=2739069 

A tu tekścik: http://www.newliturgicalmovement.org/2010/12/some-interpretations-of-mozarabic-chant.html